"DAVID ORNSTEIN: KHI MỘT SAI LẦM CÓ THỂ ĐÁNH ĐỔ CẢ SỰ NGHIỆP
Tôi vừa xem video phỏng vấn David Ornstein trên The Overlap, Stick to Football EP 151, thấy có khá nhiều điều hay ho và thú vị, nên muốn chia sẻ cùng anh em. Qua video phỏng vấn này, mới thấy được, David Ornstein xứng đáng là "GOD TIER" của làng báo (bóng đá) không chỉ của nước Anh, mà của cả Châu Âu.
Có một câu nói của David Ornstein trên chương trình Stick to Football khiến tôi nhớ lâu hơn cả những tranh cãi nảy lửa về Manchester City:
"Điều quan trọng duy nhất là phải làm cho đúng. Bạn không được phép sai. Bởi điều luôn chạy trong đầu tôi là: nếu mình làm sai, nó có thể phá hủy cả sự nghiệp. Tôi sẽ vô cùng xấu hổ và cắn rứt nếu có bất kỳ điều gì không chính xác."
Đó có lẽ là cách ngắn nhất, trần trụi nhất để hiểu về những gì diễn ra phía sau một bài báo gây chấn động địa cầu.
Ornstein không phải người tiến hành cuộc điều tra pháp lý kéo dài nhiều năm chống lại Man City. Vai trò của anh và The Athletic là lần ra thông tin về phán quyết mật, kiểm chứng độc lập từ nhiều phía và đưa câu chuyện ra ánh sáng khi toàn bộ tài liệu chính thức vẫn còn bị phong tỏa sau những bản cam kết bảo mật (NDA) nghiêm ngặt nhất.
Và khoảng cách giữa việc "nghe được một tin cực lớn" cho đến khi "dám đặt tên mình lên bài báo đó" hóa ra xa hơn người ngoài tưởng tượng rất nhiều.
Mọi chuyện bắt đầu bằng một tin nhắn tối thứ Năm
Matt Slater, đồng nghiệp kỳ cựu của Ornstein tại The Athletic, gửi một dòng tin ngắn vào nhóm chat nội bộ. Một đầu mối của Slater báo rằng có biến lớn sắp xảy ra.
Ornstein kể lại:
"Matt Slater nhắn vào nhóm rằng một nguồn tin của anh ấy nói: 'Light the beacons' - 'Phát tín hiệu đi, chuyện lớn bắt đầu rồi'. Phán quyết đã được chuyển đồng thời tới Manchester City và Premier League."
Nếu chỉ nhìn từ góc độ truyền thông thông thường, đây dường như đã là một cái tít quá đủ để giật gân. Nhưng với một ký giả điều tra như Ornstein, nó mới chỉ là điểm xuất phát.
Trớ trêu thay, Ornstein khi ấy lại đang ở Lisbon (Bồ Đào Nha) để dự Hội nghị Bóng đá. Anh tới đó để diễn thuyết về thị trường chuyển nhượng và chia sẻ về chính... quy trình tác nghiệp báo chí được dùng để xử lý những câu chuyện nhạy cảm như thế này.
Đúng lúc đang đứng trên bục phát biểu trước hàng trăm người, chiếc điện thoại trong túi anh rung lên liên hồi. Đó là cuộc gọi từ một trong số rất nhiều nguồn tin cấp cao mà anh đã kiên trì liên hệ suốt nhiều ngày qua.
"Tôi nhận được cuộc gọi ngay khi đang ở trên sân khấu. Lúc đó tôi thậm chí còn chưa biết họ gọi lại về vấn đề gì. Ngay khi bước xuống cánh gà, tôi lập tức thực hiện một loạt cuộc gọi tiếp theo."
Và lúc đó, cuộc chạy đua sinh tử mới thực sự bắt đầu.
Điều đầu tiên Ornstein cần làm rõ không phải là "bao giờ thì đăng được bài", mà là: thông tin ban đầu có thật hay không?
Sau đó mới đến những câu hỏi mang tính sống còn: Phán quyết cụ thể nói gì? Man City được tuyên trắng án hay bị kết luận có tội? Nếu có tội, thì là ở những cáo buộc cụ thể nào trong số 115 điều khoản?
Ornstein mô tả quy trình đó bằng một sự cẩn trọng gần như lạnh lùng:
"Bạn phải thực hiện từng bước kiểm tra, đối chiếu thông tin và bảo đảm rằng mình đã rà soát kỹ lưỡng mọi nguồn tin."
Ở một đoạn khác, Ornstein giải thích rằng anh và các cộng sự liên tục "triangulate" — tức kiểm chứng chéo một dữ liệu từ ít nhất ba hướng độc lập khác nhau:
Một nguồn tin thân thiết vẫn chỉ là một nguồn.
Một nhân vật cực kỳ đáng tin cậy vẫn có khả năng nghe nhầm.
Và một thông tin nghe chừng vô cùng hợp lý vẫn chưa đủ tư cách để xuất bản.

Trong khi đó, các tòa soạn đối thủ cũng đang chạy đua với tin tức này.
The Athletic không phải đơn vị duy nhất đánh hơi được biến cố.
Ornstein thừa nhận các tờ báo lớn và các đài truyền hình khác tại Anh cũng đang ráo riết bám đuổi câu chuyện này. Trong nghề săn tin, chỉ cần một đối thủ kiểm chứng xong sớm hơn bạn 5 phút, cái gọi là "cú độc quyền" (scoop) của cả đời người sẽ tan thành mây khói.
Đó là thứ áp lực nghẹt thở đến điên người.
Bạn biết đối thủ có thể bấm nút bất cứ lúc nào. Nhưng nếu vì sợ chậm vài phút mà bạn tặc lưỡi bỏ qua một bước kiểm chứng, cái giá phải trả sẽ lớn hơn việc mất một tin độc quyền gấp hàng vạn lần.
Ornstein nói về điều đó với một thái độ bình thản đến kinh ngạc:
"Với bất kỳ câu chuyện nào, nó đều có thể xuất hiện ở một nơi khác bất cứ lúc nào. Có lúc bạn thắng, có lúc bạn thua. Đó là bản chất của nghề này."
Chính sự điềm tĩnh đó mới là thứ tạo nên đẳng cấp. Trước một tin tức thế kỷ, cám dỗ lớn nhất của người cầm bút là bị cuốn theo nỗi ám ảnh "phải là người đầu tiên". Nhưng Ornstein lại kiềm chế được bản năng đó để tập trung vào một đích đến duy nhất: Làm sao để khi bài viết xuất hiện, mức độ hoài nghi còn lại phải là con số 0.
Chuyến đi Lisbon hôm đó có một chi tiết rất đắt giá: Tổng biên tập của The Athletic, Laura Williamson, cũng có mặt.
"Laura ở đó cùng tôi, và cô ấy theo sát tôi từng bước một để bảo đảm tôi tuân thủ tuyệt đối quy trình tác nghiệp. Trong tất cả các câu chuyện trên đời, đây là câu chuyện mà bạn tuyệt đối không được phép làm sai."
Phóng viên càng có tên tuổi, câu chuyện càng chấn động, thì càng không bao giờ có chỗ cho thói chủ quan kiểu "tôi biết nguồn này mười mấy năm rồi, cứ đăng đi". Càng lớn, kỷ luật thép lại càng phải được siết chặt.
Man City không phủ nhận — Nhưng chừng đó vẫn chưa đủ để tin mình đúng
Khi cảm thấy các mắt xích thông tin đã đủ độ đanh thép, The Athletic thực hiện một bước đi bắt buộc về mặt đạo đức báo chí: liên hệ trực tiếp các bên liên quan để cho họ quyền phản hồi (right of reply).
"Khi bạn đã cảm thấy tương đối chắc chắn với tất cả thông tin mình có, bạn liên hệ cả Manchester City lẫn Premier League để họ đưa ra phản hồi."
Man City đưa ra một thông cáo ngắn gọn. Premier League chọn cách im lặng tuyệt đối.
Trong trường quay, cựu danh thủ Jamie Carragher đặt một câu hỏi rất đời thực: "Nếu thông tin của anh sai, Man City chắc chắn sẽ nhảy dựng lên phủ nhận ngay. Vậy việc họ không phủ nhận chẳng phải đã là bằng chứng rõ nhất cho thấy anh đã nắm đúng tim đen của họ rồi sao?"
Nhưng Ornstein kiên quyết từ chối lối tư duy đó. Anh hiểu rất rõ cái bẫy chết người của việc tự suy diễn:
"Tôi phải cực kỳ cẩn trọng. Chỉ vì họ không phủ nhận hay không xác nhận, tôi không được phép tự giả định bất cứ điều gì. Tôi phải dựa vào sức nặng từ nguồn tin độc lập của chính mình, chứ không thể dựa vào phản ứng của họ."
Đây là chi tiết thể hiện sự già rơ và bản lĩnh thượng thừa của một nhà báo điều tra.
Khi một người đã đinh ninh mình đang nắm trong tay bí mật lớn nhất thế giới, bộ não rất dễ rơi vào cái bẫy tự hợp lý hóa:
Một câu trả lời lấp lửng bị coi là sự đồng thuận.
Một khoảng lặng im ắng bị coi là sự đầu hàng.
Và việc đối phương không cãi bị coi là "chắc chắn mình đúng rồi".
Ornstein đã tỉnh táo đứng ngoài chiếc bẫy tâm lý ngọt ngào ấy.

Sau mọi lớp kiểm chứng, cuối cùng vẫn phải có một người nhấn nút
Dù quy trình có chặt chẽ đến đâu, không một hệ thống nào có thể triệt tiêu 100% rủi ro.
Sau hàng chục cuộc gọi, sau những lần đối chiếu chéo toát mồ hôi, sau những cuộc tranh luận gắt gao với ban biên tập, khoảnh khắc định đoạt vẫn phải đến. Một con người bằng xương bằng thịt sẽ phải tự chịu trách nhiệm cao nhất với ngòi bút của mình.
Đăng, hay không đăng?
Ornstein kể lại giây phút đó:
"Sau khi hoàn tất mọi bước, bạn phải có đủ sự dũng cảm để nhấn nút, đưa bài viết lên... và hy vọng rằng mình đúng."
"Hy vọng rằng mình đúng" — nghe lạnh người làm sao, khi nó thốt ra từ miệng của cây bút số một nước Anh về một đề tài có thể làm thay đổi cục diện cả nền bóng đá.
Roy Keane sau đó hỏi một câu rất khiêu khích: Liệu anh có cảm giác phấn khích như một cầu thủ chuẩn bị bước vào trận chung kết lớn nhất đời mình không? Có thấy "phê" (buzz) không?
Câu trả lời của Ornstein cho thấy tâm thế của anh ở một đẳng cấp hoàn toàn khác:
"Sự chính trực mà tôi luôn tự hào và gìn giữ trong huyết quản dạy tôi rằng: phải bám chặt lấy quy trình, thay vì để sự phấn khích làm mờ mắt trước những gì mình sắp làm."
Và anh nói tiếp:
"Điều quan trọng duy nhất là phải làm cho đúng. Bạn không được phép sai. Bởi điều luôn chạy trong đầu tôi là: nếu mình làm sai, nó có thể phá hủy cả sự nghiệp. Tôi sẽ vô cùng xấu hổ và cắn rứt nếu có bất kỳ điều gì không chính xác."
Đây chính là đoạn lắng đọng nhất của toàn bộ câu chuyện.
Một phóng viên săn tin đương nhiên khao khát tốc độ. Nhưng thứ giúp một nhà báo tồn tại và được tôn trọng suốt hàng chục năm không phải là số lần anh ta nhanh hơn người khác vài phút.
Đó là việc độc giả có còn tin vào tên của anh ta sau bài viết thứ một trăm hay không.
Một tin độc quyền lịch sử có thể khiến cả thế giới tung hô bạn trong ba ngày. Nhưng chỉ một vết nhơ cẩu thả trong một câu chuyện tầm cỡ này có thể chôn vùi danh dự của bạn trong suốt phần đời còn lại.
Cuộc đấu tranh với những người "ở bên kia chiến tuyến"
Ornstein không phải một kẻ vô danh đứng ngoài nhìn vào bóng đá Anh với con mắt săm soi ác ý. Anh có mối quan hệ làm việc sâu sắc kéo dài hàng chục năm với Man City và các CLB Premier League. Anh quen biết những con người ở đó: từ cầu thủ, nhân viên văn phòng, các chuyên gia cho đến những nhà điều hành cấp cao.
Vì thế, đây không phải là câu chuyện một ký giả lạnh lùng đi triệt hạ một đối tượng xa lạ. Ornstein thậm chí cảm thấy xót xa khi câu chuyện vỡ lở, bởi anh biết phía sau bản án đó là sự tổn thương ghê gớm của hàng triệu CĐV và số phận của bao con người chân chính.
Nhưng tình cảm cá nhân không bao giờ được phép đứng trên sự thật:
"Tôi bị chi phối bởi nguyên tắc công bằng và tính vô tư tuyệt đối của nghề báo. Bất kể các mối quan hệ ngoài đời có thân thiết đến đâu, bất kể bạn có thiện cảm với ai, bạn vẫn phải hoàn thành bổn phận của mình."
Đó là cuộc giằng xé nghiệt ngã nhất của người làm báo. Đôi khi, ngòi bút của bạn không chĩa vào kẻ thù, mà hướng thẳng vào những người bạn từng bắt tay và làm việc cùng suốt nhiều năm.
Bão tố sau cú nhấn chuột
Ngay sau khi bài báo lên trang, Ornstein lập tức rơi vào tâm bão. Làn sóng thóa mạ từ những CĐV quá khích tràn ngập trang cá nhân của anh. Người ta giận dữ cáo buộc anh là "con rối", là kẻ hóng hớt nhận tin "leak" bẩn thỉu từ ai đó để mưu hại CLB của họ.
Ornstein đáp lại sự công kích đó bằng một thái độ đanh thép:
"Tôi không xem đây đơn giản là một vụ 'rò rỉ' (leak). Tôi nghĩ mình đã tự lần theo dấu vết, tuân thủ nghiêm ngặt mọi quy trình để thực hiện một sứ mệnh báo chí thực sự quan trọng: Phục vụ lợi ích của công chúng."
Và có một chi tiết chứng minh cho thắng lợi nghề nghiệp của anh: Sau khi bài báo phát nổ, cả Man City lẫn Premier League đều không đưa ra bất kỳ một lời khiếu nại nào về tính xác thực của thông tin. Những tiếng la ó chỉ đến từ sự giận dữ cảm tính trên mạng xã hội.
Gary Neville đã nói với Ornstein một câu rất chuẩn xác trên sóng truyền hình: Anh không việc gì phải xin lỗi ai cả. Nếu báo chí bắt đầu chùn bước và sợ hãi trước những đề tài gai góc như thế này, bóng đá Anh mới thực sự lâm nguy.
Giá trị thực sự nằm ở đâu?
Nhìn từ bên ngoài, thế giới chỉ thấy một diễn biến thật nhanh gọn:
David Ornstein đăng bài. Mạng xã hội bùng nổ. Manchester City chao đảo. Cả thế giới bóng đá ngả mũ trước The Athletic.
Nhưng ẩn sau cú nhấn chuột tưởng chừng nhẹ tênh ấy là 20 giờ đồng hồ cân não tột cùng: những cuộc gọi giấu tên, những lần đối chiếu chéo thót tim, sự giám sát gắt gao của tổng biên tập, quyền phản hồi danh chính ngôn thuận, và nỗi ám ảnh thường trực về một sai lầm có thể giết chết danh dự người cầm bút.
Uy tín của một nhà báo không tự nhiên sinh ra vào cái ngày anh ta có một tin chấn động. Nó được tích lũy âm thầm qua hàng nghìn ngày trước đó: từ cách anh ta giữ chữ tín với nguồn tin, cách anh ta tỉ mỉ kiểm tra từng dấu phẩy, và cả bản lĩnh dám vứt bỏ một tin giật gân nếu thấy nó chưa đủ vững chắc.
Người đọc chỉ thấy cú nhấn "Publish".
Nhưng giá trị thiêng liêng của ngòi bút nằm ở tất cả những gì người làm báo đã dằn vặt và cẩn trọng trước khi dám đặt tay nhấn vào nó."